พระพุทธรูปปางอธิษฐานเพศบรรพชิต เป็นพระพุทธรูป อยู่ในอิริยาบถประทับนั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายบนตัก พระหัตถ์ขวายกขึ้น ตั้งฝ่าพระหัตถ์เสมออก เบนฝ่าพระหัตถ์ไปทางซ้าย อันเป็นกิริยาสำรวมจิต อธิษฐานเพศบรรพชิต

สำหรับประวัติความเป็นมานั้น ความว่า เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะ เสด็จออกพ้นเขตกรุงกบิลพัสดุ์ จนมาถึงฝั่งแม่น้ำอโนมา จึงเสด็จลงจากหลังม้า ประทับเหนือหาดทรายริมฝั่งแม่น้ำ รับสั่งแก่นายฉันนะว่า พระองค์จักบรรพชา ถือเพศเป็นบรรพชิต ณ ที่นี้ ให้นำเครื่องประดับ และม้ากัณฐกะกลับพระนคร

เจ้าชายสิทธัตถะทรงตั้งพระทัยว่า เมื่อได้ตรัสรู้ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว จะเสด็จกลับมาเทศนา โปรดพระประยูรญาติ

ด้านความเชื่อและคตินิยม พระพุทธรูปปางอธิษฐานเพศบรรพชิต เป็นพระพุทธรูปประจำปีเถาะ

• พระพุทธรูปปางปางมหาภิเนษกรมณ์
• พระมหากัสสปะกราบพระยุคลบาทของพระพุทธเจ้า
• ราหุลกุมารบรรพชา
• นันทกุมารออกบวช
• พระพุทธเจ้าเสด็จกรุงกบิลพัสดุ์