พระพุทธรูปปางห้ามสมุทร เป็นพระพุทธรูป อยู่ในอิริยาบถยืน ยกพระหัตถ์ทั้งสองแบตั้งขึ้น ยื่นออกไปข้างหน้าเสมออก เป็นกิริยาห้าม บางแบบเป็นพระทรงเครื่อง บางตำราเรียกว่าเป็น พระพุทธรูปปางห้ามพยาธิ หรือ พระพุทธรูปปางห้ามญาติ เป็นพระพุทธรูปในลักษณะเดียวกัน

สำหรับประวัติความเป็นมานั้น ความว่า ในครั้งที่พระพุทธเจ้า เสด็จไปประกาศพระศาสนา ที่ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม แคว้นมคธ ของพระเจ้าพิมพิสาร ทรงขอประทับแรมอยู่ ในสำนักของอุรุเวลกัสสปะ ผู้เป็นหัวหน้าชฎิล หรือฤๅษีผู้บูชาไฟ ซึ่งเป็นที่เลื่อมใส ของประชาชนในแคว้นมคธ ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์นานัปประการ เพื่อทรมานฤๅษีอุรุเวลกัสสปะ ให้คลายความพยศลง

ในครั้งที่น้ำท่วม พระองค์ทรงทำปาฏิหาริย์ห้ามน้ำ ที่ไหลบ่ามาจากทุกสารทิศ มิให้เข้ามาในที่ประทับ และเสด็จจงกรมภายในวงล้อม ที่มีน้ำเป็นกำแพง พวกเหล่าชฎิลพายเรือมาดู เห็นเป็นอัศจรรย์ จึงยอมรับในอานุภาพของพระพุทธองค์ และขออุปสมบทเป็นพระภิกษุ

ด้านความเชื่อและคตินิยม พระพุทธรูปปางห้ามสมุทร เป็นพระพุทธรูปประจำวันเกิด ของคนที่เกิดวันจันทร์

• พระพุทธรูปปางห้ามญาติ
• พระพุทธรูปปางห้ามพยาธิ
• พระพุทธเจ้าเสด็จกรุงราชคฤห์โปรดพระเจ้าพิมพิสาร
• พระพุทธเจ้าแสดงธรรมโปรดชฎิล 3 พี่น้อง
• การกรวดน้ำและการรับพรพระ
• พระโมคคัลลานะปรินิพพาน
• พระสารีบุตรปรินิพพาน
• พระเจ้าอชาตศัตรูทรงเป็นพุทธมามกะ
• พระเทวทัตประทุษร้ายพระพุทธเจ้า
• พระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระบิดา